Gevaarlijke boeken – een rondleiding

Op vrijdag 29 mei kregen we een rondleiding door Teylers Museum door conservator Eulàlia Gassó Miracle, alwaar zij de indrukwekkende tentoonstelling ‘Gevaarlijke Boeken’ heeft ingericht. De tentoonstelling is nog te zien tot 30 augustus, echt een aanrader!

De kern van de tentoonstelling is wetenschappelijke boeken die verboden zijn geweest door Kerk of Staat, of beide. De kennis die er in stond was te vernieuwend of te bedreigend voor de macht van de kerkelijke of staatkundige instituten. Uit het zaalboekje: ‘Tegenwoordig is vrijheid van informatie essentieel in een democratische samenleving. Maar hoe vrij is kennis vandag de dag? Is wetenschappelijke censuur echt verleden tijd?’

Dat is, helaas, een immer relevante vraag. Het is fascinerend om te zien hoe de Katholieke Kerk reageerde op, bijvoorbeeld, het verschijnen van van de studies van Copernicus, die betoogde dat de aarde om de zon draaide. Aangezien de Bijbel volhoudt dat de aarde het middelpunt van het heelal is en de zon om ons heen draait, was dit regelrechte ketterij.

In een exemplaar van het boek, liefdevol bestudeerd door de Friese wiskundige Gemma Frisius (1505-1555), staan de kantlijnen vol aantekeningen. Er naast in de vitrine ligt het zwaarst gecensureerde exemplaar dat nog bestaat, dat bijna de helft dunner is!

Copernicus bracht zijn theorieën uit vanaf 1543 en zijn boek werd gedoogd zolang sterrenkundigen het als theorie behandelden. Maar Galileo ging erop door en verdedigde de zon als centrum van het heelal als  waarneembare werkelijkheid  – waarop de Katholieke Kerk het boek op de verboden lijst plaatste van 1616 tot 1835.

Visueel is de tentoonstelling verdeeld in Kerk en Staat, met lange vitrines gevuld met exemplarische boeken van toegepaste censuur. Gassó Miracle zegt dat er expres niet teveel boeken liggen, omdat een boeken-tentoonstelling snel zwaar en overweldigend wordt. Het is nu precies de goede hoeveelheid om alle kennis tot je te kunnen nemen.

De kant van Staat begint met een video van een proces tegen John Scopes, een leraar die in Tennesse in 1925 de evolutieleer onderwees en daarvoor veroordeeld werd. De huidige intolerante en conservatief christelijke inslag van de Amerikaanse overheid steunt op een voedingsbodem van dergelijke gebeurtenissen. Het laatste kunstwerk is daar zorgvuldig bij uitgekozen: ‘ Federal Government’s Growing Banned Words List Is Chilling Act of Censorship’ samengesteld door schrijver en journalist Eileen AJ Connelly, vrijgegeven door PEN America.

Wat boften we vervolgens met een rondleiding door de rest van het gebouw, langs de oude Leeszaal, waar de metershoge kaartenbak nog steeds in gebruik is en het Reglement van Orde uit 1825 nog aan de muur hangt: ‘ Het tabakrooken op de Bibliotheek is volstrekt verbooden.’

De oude bibliotheek, waar alle boeken achter gaas staan om ze tegen diefstal te beschermen, voelt als een met kennis volgepakte rustplaats, na de boekencensuur die we net in de tentoonstelling hebben gezien.

We lopen het museum uit met het gevoel dat we niet boos genoeg zijn, niet hard genoeg kunnen strijden voor de vrijheid van het woord, en vooral met de idee dat censuur ook in ons land kan gebeuren – en al gebeurt.

Kortom, een zeer informatieve en motiverende rondleiding, met veel dank aan conservator Eulàlia Gassó Miracle. Bezoek de tentoonstelling voor 30 augustus!